komunikacja

Poradnik Młodzieżowego Futbolu to cykl artykułów skierowanych do młodych piłkarzy, ich rodziców, a także trenerów. Autorami tekstów są sami fachowcy, dlatego wszystkie zawarte tutaj informacje są niezwykle cenne i każdy z pewnością znajdzie w nich coś dla siebie. Zapraszamy do lektury!

AUTOR:
dr Łukasz Panfil – wykładowca, badacz, pasjonat – od 14 lat związany z edukacją dla sportu. Doradca w zakresie kariery dwutorowej sportowców i trenerów (m.in. przy Polskim Związku Piłkarzy). Współzałożyciel Wydziału Sportu Wyższej Szkoły Zarządzania i Coachingu oraz twórca koncepcji “Nowy Wymiar Edukacji dla Sportu” (e-studia Sport+ dla ludzi sportu). Założyciel pierwszej w Polsce platformowy e-learningowej UpYourLevel (nowatorskie kursy online dla trenerów i rodziców). Autor bloga “Młody Zawodnik Bez Tajemnic”.

TO JEST I CZĘŚĆ TEGO ARTYKUŁU

Jedną z największych zalet czasopisma Asystent Trenera jest konkretność i praktyczna wartość publikowanych artykułów. Temat, którego się podjąłem, jest na tym tle specyficzny.

Z jednej strony bardzo konkretny i precyzyjny, a z drugiej – rozmyty i wymykający się jednoznacznemu opisowi. Nie da się go bowiem – jak podania prostopadłego – sprowadzić do kilku, zawsze sprawdzających się, reguł. Wymaga on analizy i rozumienia mechanizmów fizjologicznych, psychologicznych i społecznych, a przez to może wydawać się trudny. Jednak sądzę, że jest to jedno z najważniejszych zagadnień dla każdego trenera i szkoleniowca.

Chcąc z jednej strony uniknąć nadmiernego teoretyzowania, a z drugiej przybliżyć i ujednolicić terminologię związaną z talentami podzieliłem artykuł na dwie części. W pierwszej będę Was przekonywał do mojej definicji talentu – abyśmy wiedzieli, o czym mówimy, podobnie postrzegali talent i rozumieli się wzajemnie. Dzięki temu będziemy mogli rozmawiać o talencie, jego rozwoju, identyfikacji i selekcji. W drugiej, praktycznej, części przedstawię wskazówki dla trenerów pracujących z dziećmi i młodzieżą.

Zajmuję się talentami od sześciu lat. Lubię ten temat. Jestem też zwolennikiem tezy, że przyszłość polskiej piłki nożnej w sposób bezpośredni zależy od zwiększenia efektywności identyfikowania talentu wśród młodych zawodników, a tym zawodnikom, u których go zidentyfikujemy, zapewnienie maksymalnie dobrych warunków do zindywidualizowanego rozwoju.

Brałem udział w wielu dyskusjach na temat talentu w piłce nożnej. Zawsze pojawiały się przy tej okazji pytania, niejasności i kontrowersje, które powodują, że dyskusja na ten temat jest utrudniona i często nie prowadzi do żadnych konstruktywnych wniosków.

Najważniejsze z nich to m.in.:

  1. Czy “talent” istnieje, a jeśli tak, to czy ma aż tak duże znaczenie, czy może jest czymś wtórnym?
  2. Czym w ogóle jest ten tajemniczy talent i jak go określić dla piłki nożnej?
  3. Co i jak identyfikować u młodych zawodników (na różnych etapach), żeby wiedzieć czy mają talent czy nie?
  4. Jak stworzyć (na różnych etapach) te”?maksymalnie dobre warunki do rozwoju” i jeszcze w dodatku “zindywidualizowanego”?

W tym artykule postaram się odpowiedzieć na wszystkie powyższe pytania.

Artykuł ten traktujcie też jako pewien fundament dla dalszych rozmów na ten temat. Możemy się bowiem różnić w swoich poglądach, ale ważne, żebyśmy byli zgodni na poziomie nazywania i rozumienia pewnych podstawowych zagadnień. Tylko wtedy możliwa będzie konstruktywna wymiana zdań! Owocnej lektury!

Zacznijmy? od początku

Czy uważam, że coś takiego jak “talent do piłki nożnej” istnieje?

Tak, ale wymaga doprecyzowania, jeśli ma mieć dla nas praktyczne znaczenie i ma spełniać swoją rolę w rozwoju polskiej piłki nożnej oraz mieć wpływ na podejście do dzieci i młodzieży.

Czy uważam, że ma on znaczenie?

Ogromne, ale wymaga zrozumienia i określonych kompetencji od osób, które mają zajmować się jego identyfikowaniem i rozwojem.

I teraz najważniejsze pytanie: czy uważam, że talent jest ważniejszy lub mniej ważny od takich czynników jak:

  • ciężka praca i determinacja,
  • szczęście (znalezienie się w odpowiednim miejscu i czasie),
  • właściwy klub, który zapewni warunki rozwoju,
  • trener, który odpowiednio poprowadzi młodego zawodnika,
  • rodzice, którzy swoją determinacją i zaangażowaniem stworzą doskonałe warunki dla rozwoju swojego dziecka?

Jedyne co uważam, to że takie porównywanie jest zupełnie nieuzasadnione i bezcelowe.

A jest niestety dość powszechne i wyraża się w stwierdzeniach:

“To nie talent, do wszystkiego doszedł ciężką pracą”

“To nie talent, po prostu miał szczęście”

Nie chodzi o to, że oba te stwierdzenia nie są prawdziwe. Jeśli chodzi o to, co następuje po stwierdzeniu “To nie talent…” (w jednym i drugim przypadku), to bardzo często są prawdziwe! Chodzi bardziej o to, że żadne z nich nie wyklucza i nie powinno wykluczać istnienia talentu! To samo dotyczy pozostałych, wyżej wymienionych, czynników.

Sytuacje ujęte w dwóch przywołanych stwierdzeniach (przyjmując, że te twierdzenia są prawdziwe) są wyjątkiem, a nie regułą!

A jeśli mamy podnosić swoje kompetencje w zakresie szukania młodych zawodników z potencjałem do bycia mistrzami oraz ich rozwoju, to nie możemy opierać się na wyjątkach, ale na najbardziej pożądanych uwarunkowaniach.

W swojej pracy musicie brać pod uwagę nie jedną, lecz wszystkie wpływające na rozwój piłkarza sfery. Dlatego też każdy z powyższych aspektów jest ?konieczny lecz niewystarczający?. Zaniedbanie tylko jednej może zniweczyć szanse na kształcenie zawodników kompetentnych i efektywnych. Te sfery to oczywiście konstrukcja fizyczna, czynniki środowiskowe, otoczenie szkoleniowe, czy nawet szczęście (dobrze pokazuje to grafika 1 ? piramida rozwoju talentów).

W tym artykule zajmiemy się dwoma – talentem i postawą zwycięzcy. To bowiem, moim zdaniem, są 2 najważniejsze “wewnętrzne” elementy decydujące o tym, jaką ścieżką będzie mógł podążyć młody zawodnik w zakresie swojego rozwoju sportowego, i trener jest w stanie je identyfikować, a potem rozwijać.

TALENT

Zanim przejdziemy do talentu w piłce nożnej, zacznijmy od rozumienia “talentu” tak ogólnie. W morzu różnych definicji i koncepcji warto przytoczyć jedną z popularniejszą – piramidę Jane Piirto (grafika 1).

Grafika 1. Źródło: berenvanjouwweg.nl

Jak możecie się przekonać, patrząc na grafikę, ważnym elementem “pomysłu na to, co to takiego ten talent” jest przekonanie, że nie jest to “iskra boża” czy jakaś “dodatkowa tajemnicza cecha”, która jest albo jej nie ma i już. Talent to pewna “sprzyjająca kombinacja”, która łączy w sobie w zasadzie wszystkie aspekty funkcjonowania człowieka – od genetycznych po środowiskowe. I dopiero sprzyjający ich układ będzie owocował talentem w takiej bądź innej dziedzinie. Niektóre będą wspólne dla wszystkich dyscyplin – jak wytrwałość – inne specyficzne dla danej dyscypliny – ciężko bowiem upierać się, żeby słuch absolutny niezbędny pianiście potrzebny był piłkarzowi.

Przygotowanie do uprawiania piłki nożnej na najwyższym poziomie, w odróżnieniu do innych dziedzin, zajmuje dużo więcej czasu i często zaczyna się już wśród dzieci. Jest to dość długa oraz kręta droga i nie każdemu dane będzie nią podążać. Dlatego tak ważne jest, żeby po pierwsze, jak najwięcej dzieci i młodzieży uprawiało sport i to jak najdłużej, a po drugie, żeby pośród wszystkich cały czas wyszukiwać tych, którzy mają największy potencjał do gry w piłkę nożną. A ten potencjał to, jak już wspomnieliśmy, między innymi: talent i postawa zwycięzcy.

“ważne jest, aby jak najwięcej dzieci i młodzieży uprawiało sport i to jak najdłużej”

Co składa się na talent do piłki nożnej?

Oczywiście bardzo trudno jest tak zdefiniować talent w sporcie, aby taka definicja była zawsze prawdziwa. Nawet jeżeli skupilibyśmy się tylko na piłce nożnej. Jest tak wiele czynników, które będą determinowały “talent”, że może się okazać, że będziemy mieli pięciu utalentowanych młodych zawodników, a każdy będzie zupełnie inny – będzie dysponował innym zestawem cech, rozwijał się w innym środowisku czy wręcz miał inne właściwości fizyczne. Jednak wzajemny wpływ tych czynników będzie w rezultacie składał się na “talent do piłki nożnej”.

Musimy też pamiętać, że zróżnicowanie tempa rozwoju młodych zawodników w przedziale wiekowym 7-13 jest tak duże, że nie możemy jednoznacznie określić, iż któryś z nich jest lepszy od innych, ponieważ jest bardziej uzdolniony, czy po prostu szybciej się od innych rozwija.

Poza uwarunkowaniami genetycznymi, które w dużej mierze stanowią fundament dla posiadania lub nieposiadania talentu, są też różne grupy dyspozycji, które określają młodego zawodnika i są decydujące dla jego rozwoju sportowego, a których ponadprzeciętny poziom możemy określić mianem uzdolnień do gry (talentu). Są to dyspozycje:

  • motoryczne,
  • umysłowe,
  • psychospołeczne,
  • osobowościowe.

To na bazie tych dyspozycji będzie można nauczać umiejętności gry, dlatego ważne jest, żeby od najmłodszych lat rozwijać je wszystkie.

Identyfikowanie poziomu tych dyspozycji wśród młodych zawodników będzie pierwszym ważnym czynnikiem różnicującym ich uzdolnienia do gry w piłkę nożną. W kolejnych artykułach będziemy opisywali, w jaki sposób można to robić.

Kolejnym szalenie istotnym czynnikiem jest postawa zwycięzcy!

Tak jak “talent do piłki” (lub innej dyscypliny) jest przypisany do sportu i w innych dziedzinach nie da się go wykorzystać, taką postawę zwycięzcy warto rozwijać niezależnie od tego, czy młody zawodnik będzie w przyszłości zawodowcem, czy nie, ponieważ jest ona przydatna w każdej sferze naszego życia.

Ważne podkreślenia jest to, że holistyczny rozwój młodych zawodników to rozwijanie nie tylko dyspozycji motorycznych, ale też osobowościowych i psychospołecznych. Niezbędny jest do tego trening mentalny. Niestety często jest pomijany.

“niestety, trening mentalny jest często pomijany”

Aby zadbać o rozwój mentalny i pracować nie tylko z ciałem, ale też umysłem młodego człowieka, wcale nie potrzeba specjalisty. Jeśli mówimy o pewnej “średniej” dla wszystkich dzieci, całkowicie wystarczy dobrze przeszkolony trener i dbający, empatyczni rodzice. Psycholog sportowy potrzebny jest na ostatnich etapach rozwoju zawodnika lub w sytuacjach wyjątkowych. Natomiast to trenerzy i rodzice mają największy wpływ na rozwój mentalny młodego sportowca, bo to oni spędzają z nim najwięcej czasu. Są dla niego wzorami i mentorami; źródłem motywacji do rozwoju i to oni przekazują mu umiejętności. Jeśli oni zawodzą – nie pomoże żaden specjalista. Dlatego tak ważne jest, by całościowo podchodzili do tematyki rozwoju dzieci i mieli na ten temat wiedzę.

“ważne jest, aby trenerzy i rodzice całościowo podchodzili do tematyki rozwoju dzieci i mieli na ten temat wiedzę”

Zacznijmy od tego, co wpływa na kształtowanie postaw wśród młodych zawodników. Są to:

  • wrodzone cechy osobowości młodego zawodnika,
  • możliwości treningowe i gry, kompetencje i postawa trenera, warunki sprzętowe i infrastruktura,
  • najbliższe otoczenie młodego zawodnika, rodzina, znajomi, nauczyciele.

Na postawę zwycięzcy, według Billa Beswicka (słynny brytyjski psycholog), składają się:

  • fizyczne zaangażowanie we wszystko co się robi,
  • mentalna koncentracja na zadaniu, na celu i ogólnie na rozwoju,
  • wysoka energia emocjonalna (inteligencja emocjonalna),
  • siła mentalna.

Trzy pierwsze punkty są dosyć jasne, ale przyjrzyjmy się bliżej tajemniczej ?sile mentalnej?, którą to powinniśmy kształtować w młodych zawodnikach.

Siła mentalna to:

  • samoświadomość (wysokie poczucie własnej wartości, przekonanie o własnych zdolnościach, wytrwałość w dążeniu do założonych celów),
  • umiejętność podtrzymywania automotywacji,
  • nawyki związane z regularną i systematyczną pracą,
  • umiejętność samokontroli własnych emocji.

Warto zauważyć, że spora część cech odpowiedzialnych za to, co nazywamy “postawą zwycięzcy”, nie jest możliwa do wykształcenia podczas kilku godzin treningu w tygodniu. Nawet najlepszy trener nie jest w stanie “wytworzyć” w nikim takich cech, jak samoświadomość, poczucie skuteczności, etyka pracy czy koncentracja zadaniowa. Są to cechy, które potrzebują do rozwoju stabilnego i odpowiedzialnego wychowania. Trener ma za zadanie je wydobyć i dbać o to, by były wzmacniane przez rozwój sportowy. Dzięki regularnym, wieloletnim treningom można je umacniać, by na stałe “zagościły”w strukturze osobowości (jak widać są to cechy przydatne nie tylko przy uprawianiu sportu – postawa zwycięzcy przydaje się w pokonywaniu wszelkich życiowych trudności), jednak przy niesprzyjającym systemie wychowania czy klimacie w domu nie rozwinie się stabilna samoocena czy inteligencja emocjonalna. Na powyższym przykładzie widać, że to trenerzy i rodzice są odpowiedzialni za fundament, na którym można oprzeć dalszy rozwój sportowy dziecka.

Podsumowując, możemy powiedzieć, że w sporcie warunkiem koniecznym do uzyskania wysokiego poziomu jest posiadanie:

  1. Uzdolnień do gry (talentu), które w odpowiednich warunkach, w ciągu 8-10-letniego procesu treningowego, są przekształcane w umiejętności gry i wtedy zawodnicy o ukształtowanych profilach kompetencji zaczynają brać udział we współzawodnictwie klasyfikowanym.
  2. Postawy zwycięzcy, która będzie wpływała na determinację młodego zawodnika do rozwoju i bycia w przyszłości profesjonalnym sportowcem.

W kontekście tych dwóch elementów młodych zawodników dzielimy na 4 grupy:

  1. Z talentem i z postawą zwycięzcy.
  2. Bez talentu, ale z postawą zwycięzcy.
  3. Z talentem, ale bez postawy zwycięzcy.
  4. Bez talentu i bez postawy zwycięzcy.

Zadowalające jest to, że młodzi zawodnicy z pierwszej, drugiej i trzeciej grupy mają szansę być w przyszłości profesjonalnymi sportowcami!

Oczywiście, przed każdym młodym zawodnikiem jest długa i kręta droga oraz mnóstwo pracy nad samorozwojem, nie tylko sportowym. Dochodzą do tego różne inne czynniki. Czasem zależne od niego, a czasem zupełnie niezależne. Pojawia się tutaj też rola rodziców czy trenerów. Natomiast przy spełnieniu określonych warunków każdy młody zawodnik z jednej z tych trzech grup ma szansę zostać zawodnikiem kompetentnym.

Na koniec tej części pozwolę sobie na jeszcze jedną ważną dygresję. W piłce nożnej często używamy określenia “ten to ma talent!” albo “ten to jest prawdziwy talent” w odniesieniu do gwiazd. I oczywiście nie jest to błędem! Zresztą w większości innych branż i obszarów, gdzie określonych kompetencji nie kształtuje się od najmłodszych lat (np. decyzję o byciu prawnikiem, informatykiem czy urzędnikiem administracyjnym podejmuje się w szkole średniej albo nawet na studiach, czy wręcz po ich zakończeniu i dopiero wtedy zaczyna się przygotowywanie do zawodu), talentem faktycznie można określić kogoś, kto jest wybitny w tym co robi – i tacy są pożądani przez firmy! W sporcie jest to niemożliwe.

Dlatego, patrząc z perspektywy trenerów pracujących z dziećmi i młodzieżą i w kontekście dalszej dyskusji na temat usprawniania tego obszaru, używanie sformułowania “talent” w odniesieniu do profesjonalnych zawodników mija się z celem z dwóch powodów:

  1. Używanie słowa “talent” w odniesieniu do seniorów powoduje, że faktycznie oczywiste wydaje się stwierdzenie, że do swojego poziomu doszli w zdecydowanej większości dzięki ciężkiej pracy i przy tym pojęcie “talentu” znika nam na dalszy plan a często jest wręcz negowane. A przecież ciężka praca, wcale nie wyklucza tego, że w przeszłości, ktoś odkrył w nich talent i dzięki ciężkiej pracy (i innych sprzyjających warunkach), udało się go rozwinąć!
  2. Sama debata nad “talentem w piłce nożnej” i rozbicie go na czynniki pierwsze (czemu między innymi służy ten artykuł) jest nam potrzebne głównie po to, żeby dowiedzieć się, jak spośród wszystkich młodych ludzi, którzy uprawiają sport, znaleźć tych, którzy mają “to coś”, dzięki czemu, przy zagwarantowaniu odpowiednich warunków, można będzie uczynić z nich przyszłych mistrzów; w przypadku seniorów stwierdzenie “talent” niewiele nam daje, bo nie jesteśmy w stanie nic z tym zrobić! Wręcz przeciwnie, rodzi to pewne niejasności w analizie tego czy talent czy ciężka praca – wspomniane powyżej.

Lepsze (dla dyskusji i szukania usprawnień) jest założenie, że Lionel Messi, Cristiano Ronaldo czy David Beckham to nie “talenty”, ale wysoce kompetentni zawodnicy, dużo kompetentniejsi niż inni, dlatego są dużo efektywniejsi w grze niż inni. Tak jak w każdej innej branży – to kompetencje decydują o przewadze konkurencyjnej jednych pracowników nad innymi. I do tych kompetencji faktycznie dochodzi się ciężką pracą.

Ale…

Ten sami Messi, Ronaldo czy Beckham za młodu wyróżniali się wśród innych nie przez ciężką pracę, lecz właśnie przez pewien “dar, z którym się urodzili”, a przez który rozumiemy pewien zestaw cech i uwarunkowań predysponujących ich do efektywnego rozwoju w dziedzinie – w tym przypadku – piłki nożnej. Trudno bowiem powiedzieć, że siedmioletni Messi, który bez problemów radził sobie ze starszymi i większymi kolegami, doszedł do tego ciężką pracą albo dzięki dużej liczbie godzin spędzonych na treningach.

Analiza zawodników reprezentujących wysoki i bardzo wysoki poziom sportowy daje nam wiedzę na temat kompetencji, które powinniśmy rozwijać u młodych zawodników. Dlatego należy ją brać pod uwagę – dyskusja czy to talent, czy praca pozwoliły im zajść tak wysoko, jest z tego punktu widzenia całkowicie bez sensu.

Trzymajmy się więc odnoszenia talentu jedynie do młodych zawodników – dzieci i młodzieży.

Część II artykułu już wkrótce!

Źródło: Asystent Trenera – wydanie specjalne (Dzieci 2)